Rozmaryn lekarski

Rozmaryn lekarski (Salvia rosmarinus, dawniej Rosmarinus officinalis) to zimozielony krzew z rodziny jasnotowatych o wąskich, skórzastych liściach i żywicznym, kamforowym zapachu. Pochodzi z wybrzeży Morza Śródziemnego i w Polsce nie rośnie dziko. Uprawia się go w donicach, które latem stoją na balkonie lub w ogrodzie, a zimą w chłodnym wnętrzu. Surowcem są liście, potocznie nazywane igiełkami, i młode pędy, zbierane głównie od maja do września. Jest bliskim krewnym szałwii lekarskiej.

Jak rozpoznać rozmaryn lekarski

W donicy rozmaryn dorasta zwykle do 30–100 cm, w klimacie śródziemnomorskim jest znacznie większy. Pędy szybko drewnieją, młode są czworokątne i owłosione. Liście są równowąskie, długie na 1,5–4 cm, siedzące, twarde i skórzaste. Z wierzchu są ciemnozielone i lekko błyszczące, od spodu białawe od gęstego kutnera, a ich brzegi są podwinięte w dół, przez co liść wygląda jak gruba igła.

Kwiaty są jasnoniebieskie, bladofioletowe, czasem białe lub różowe, dwuwargowe, zebrane po kilka w kątach liści. W donicach rozmaryn kwitnie najczęściej wiosną, a czasem drugi raz jesienią. Najpewniejszy jest zapach: roztarty liść pachnie intensywnie, żywicznie, z nutą kamfory i sosny.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji i według unijnej monografii liść rozmarynu pomaga przy niestrawności i łagodnych skurczowych dolegliwościach przewodu pokarmowego, a dodany do kąpieli przy drobnych bólach mięśni i stawów. Monografia HMPC, zrewidowana w 2024 roku, nadaje mu status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego we wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Wymienia:

• doustnie, jako napar: objawowe łagodzenie niestrawności i łagodnych skurczowych dolegliwości przewodu pokarmowego,
• jako dodatek do kąpieli: łagodzenie drobnych bólów mięśni i stawów oraz drobnych zaburzeń krążenia obwodowego.

Jeśli dolegliwości trawienne trwają dłużej niż dwa tygodnie, a przy kąpielach dłużej niż cztery tygodnie, trzeba skonsultować się z lekarzem. W kuchni rozmaryn przyprawia pieczone mięsa, ziemniaki, warzywa i oliwę. Dobrze znosi długie pieczenie, dlatego dodaje się go na początku. Olejek rozmarynowy to osobny, znacznie silniejszy produkt z własną monografią. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza.

Herbata z rozmarynu

Płaską łyżeczkę suszonych liści (około 1–2 g) zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem około 10 minut. Tradycyjnie pije się ją po cięższym posiłku, przy uczuciu pełności i wzdęciach. Osoby z chorobami wątroby lub dróg żółciowych powinny przed piciem naparu porozmawiać z lekarzem. Szczegóły parzenia opisuje tekst o naparach i wywarach.

Z czym można pomylić rozmaryn lekarski

Sam rozmaryn w donicy trudno z czymś pomylić, ale gałązki bez zapachu i liście o kształcie igieł mają też rośliny trujące. Warto znać dwie z nich.

• Cis pospolity (Taxus baccata). Popularny krzew ogrodowy i żywopłotowy, którego igły i nasiona są silnie trujące. Igły cisa są płaskie, miękkie, z wierzchu ciemnozielone, od spodu jaśniej zielone, ale bez białego kutnera, a brzegi nie są podwinięte. Roztarte praktycznie nie pachną. Gałązka bez zapachu rozmarynu nie trafia do kuchni.
• Bagno zwyczajne (Rhododendron tomentosum, dawniej Ledum palustre). Trujący krzew torfowisk, po angielsku zwany wild rosemary. Ma podobnie wąskie liście z podwiniętymi brzegami, ale od spodu pokryte rdzawobrązowym kutnerem, i ostry, odurzający zapach. Kwitnie białymi baldachami. W Polsce rośnie na torfowiskach, często w rezerwatach, i nie zbiera się go.
• Lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia). Bez kwiatów przypomina rozmaryn, ale liście ma miękkie, szarozielone z obu stron i pachnie słodko. Nie jest trująca, opisuje ją profil lawendy wąskolistnej.

Rozmaryn rozpoznaje się po trzech cechach naraz: liść twardy, z białym spodem i podwiniętymi brzegami, oraz wyraźny żywiczny zapach.

Kiedy i jak zbierać rozmaryn lekarski

Do kuchni pojedyncze gałązki można ścinać przez cały rok, także zimą, ale oszczędnie, bo roślina rośnie wtedy bardzo wolno. Większy zbiór do suszenia robi się latem, od maja do sierpnia, gdy krzew intensywnie przyrasta. Zbiera się w suchy, słoneczny dzień, przed południem, po obeschnięciu rosy, bo wtedy liście są pełne olejku.

Ścina się młode, ulistnione wierzchołki pędów długości 5–15 cm, zostawiając na każdym pędzie co najmniej kilka centymetrów z liśćmi. Rozmaryn słabo odbija ze starego, nagiego drewna, więc nie tnie się go poniżej liści. Jednorazowo nie zabiera się więcej niż około jednej trzeciej krzewu. Ostatni większy zbiór warto zrobić do końca sierpnia, żeby nowe przyrosty zdążyły zdrewnieć przed zimowaniem.

Suszenie i przechowywanie

Rozmaryn należy do najłatwiejszych ziół do suszenia, bo jego liście są twarde i mają mało wody. Gałązki wiesza się w małych pęczkach albo rozkłada na sicie w ciemnym, przewiewnym miejscu. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C, bo olejek łatwo odparowuje. Susz jest gotowy, gdy igiełki same odpadają od łodyżek i łamią się, a nie wyginają.

Liście ociera się z łodyg i przechowuje w całości w szczelnym słoju z dala od światła. Zmielone tracą zapach szybciej, więc rozciera się je dopiero przed użyciem. Dobrze wysuszony rozmaryn pachnie wyraźnie przez około rok. Świeże gałązki zawinięte w wilgotny ręcznik papierowy wytrzymują w lodówce kilka dni. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.

Uprawa

Rozmaryn potrzebuje pełnego słońca, ciepła i bardzo przepuszczalnej, raczej ubogiej ziemi z dodatkiem piasku lub perlitu, w donicy z otworem odpływowym i warstwą drenażu. Podlewa się go dopiero, gdy wierzchnia warstwa ziemi przeschnie: znosi krótką suszę, ale nie znosi wody stojącej w podstawce. Pasuje do jednej donicy z tymiankiem właściwym i oregano, które lubią podobnie suche warunki. Więcej o takich zestawach na stronie o ziołach na balkonie.

W większości Polski rozmaryn nie przetrwa zimy w gruncie. Jesienią, przed silniejszymi przymrozkami, przenosi się donicę do jasnego, chłodnego pomieszczenia, na przykład na klatkę schodową lub do nieogrzewanego pokoju, i podlewa rzadko. W ciepłym mieszkaniu przy kaloryferze często zasycha. Najłatwiej rozmnaża się go z sadzonek pędowych ciętych latem z półzdrewniałych pędów. Nasiona kiełkują wolno i nierówno.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Przeciwwskazaniem jest uczulenie na rozmaryn. Przy stosowaniu na skórę i w kąpielach opisywano kontaktowe zapalenie skóry, a kąpieli z rozmarynem nie stosuje się na uszkodzoną lub podrażnioną skórę. Osoby z niedrożnością dróg żółciowych, zapaleniem dróg żółciowych, kamicą żółciową lub chorobami wątroby powinny przed piciem naparu porozmawiać z lekarzem. Przy nadciśnieniu ostrożnie podchodzi się do pełnych, gorących kąpieli. Interakcji z lekami monografia nie opisuje.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych nie jest ono zalecane. Stosowania leczniczego nie zaleca się też dzieciom poniżej 12 lat, a monografia przewiduje napar i kąpiele dla młodzieży i dorosłych. Rozmaryn jako przyprawa w zwykłych potrawach to co innego niż regularne picie naparu. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.