Bylica piołun

Bylica piołun (Artemisia absinthium), zwykle nazywana po prostu piołunem, to wieloletnia, srebrzystoszara roślina z rodziny astrowatych, o mocnym zapachu i skrajnie gorzkim smaku. W Polsce rośnie pospolicie na przydrożach, przypłociach, ugorach, nasypach i przy zabudowaniach, a bywa też sadzona w ogrodach. Surowcem jest ziele, czyli szczyty pędów zbierane na początku kwitnienia w lipcu i sierpniu. To zioło silniejsze niż większość opisanych na tej stronie, bo zawiera tujon, dlatego stosuje się je krótko i tylko u dorosłych.

Jak rozpoznać bylicę piołun

Piołun tworzy kępy wysokości 50–120 cm. Pędy u nasady drewnieją, dlatego roślina jest półkrzewem, a górne części co roku zasychają. Liście są dwu- lub trzykrotnie pierzastosieczne, z tępymi, dość szerokimi odcinkami, i z obu stron pokryte gęstymi, jedwabistymi włoskami. Przez to cała roślina wygląda srebrzyście, szarozielono, jakby była przyprószona.

Kwiaty siedzą w drobnych, kulistych, żółtych i zwisających koszyczkach o średnicy kilku milimetrów, zebranych w luźne wiechy na szczytach pędów. Kwitnie od lipca do września. Roztarty liść ma intensywny, ziołowy, lekko kamforowy zapach, a już dotknięcie liścia językiem zostawia długą gorycz. Piołun był przez wieki synonimem goryczy i stąd wzięło się wyrażenie „gorzki jak piołun”.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji i według unijnej monografii ziele piołunu pomaga przy przejściowym braku apetytu oraz łagodnych dolegliwościach trawiennych lub żołądkowo-jelitowych. Monografia HMPC przy Europejskiej Agencji Leków nadaje mu status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego we wskazaniach wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, trzeba zwrócić się do lekarza.

W polskiej tradycji piołun był klasycznym ziołem gorzkim: pito go przed jedzeniem, a także, podobnie jak krwawnik pospolity, po ciężkim posiłku. Dodawano go do nalewek i wódek gorzkich. Z piołunem kojarzy się też absynt, dawny trunek z olejkiem piołunowym, którego nadużywanie łączono z ciężkimi objawami nerwowymi. Pęczki piołunu wieszano w domach i szafach jako odstraszacz owadów. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Herbata z piołunu

Około 1–1,5 g ziela, czyli mniej więcej płaską łyżeczkę, zalewa się 150 ml wrzątku i parzy pod przykryciem 5–10 minut. Przy braku apetytu pije się ją pół godziny przed posiłkiem, a przy niestrawności po posiłku. Napar jest bardzo gorzki, ale nie zwiększa się dawki ani nie pije go dłużej niż dwa tygodnie, bo ziele zawiera tujon.

Z czym można pomylić bylicę piołun

W Polsce rośnie kilka bylic, a żadna z nich nie jest silnie trująca. Mają jednak inny skład i nie są tym samym surowcem.

• Bylica pospolita (Artemisia vulgaris). Rośnie w tych samych miejscach i jest najczęstszą pomyłką. Liście z wierzchu są ciemnozielone i prawie nagie, białe i filcowate tylko od spodu, łodygi często czerwonawe. Pachnie słabiej i nie jest tak gorzka. Jej pyłek silnie uczula pod koniec lata.
• Bylica boże drzewko (Artemisia abrotanum). Sadzona w starych ogrodach. Liście są nitkowate, zielone, o zapachu z nutą cytryny.
• Bylica polna (Artemisia campestris). Rośnie na piaskach i suchych murawach. Liście ma bardzo wąskie, zielone lub sinawe, prawie nagie, a roślina prawie nie pachnie.

Do piołunu podobne bywają też srebrzyste rośliny ozdobne, na przykład starzec popielny, który nie należy do bylic i zawiera toksyczne alkaloidy. Pewną cechą piołunu jest połączenie trzech rzeczy: liście srebrzyste z obu stron, drobne zwisające żółte koszyczki i silna gorycz.

Kiedy i jak zbierać bylicę piołun

Ziele zbiera się na początku kwitnienia, zwykle od lipca do połowy sierpnia, gdy pierwsze koszyczki są już żółte, ale większość jeszcze nie rozkwitła. Zbiera się w suchy, słoneczny dzień, przed południem, po obeschnięciu rosy. Ścina się nożycami górne, ulistnione części pędów długości 20–30 cm, bez grubych, zdrewniałych łodyg. Na kępie zostawia się dolne części pędów, z których roślina odbija w następnym roku.

Piołun często rośnie przy drogach, torach i na terenach poprzemysłowych, gdzie ziele może gromadzić pył i metale ciężkie. Takie stanowiska się omija. Bylica piołun nie jest w Polsce gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Ścięte pędy wiąże się w luźne pęczki i wiesza w ciemnym, przewiewnym miejscu albo rozkłada cienko na sicie. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C, żeby nie tracić olejku. Ziele schnie dość szybko, bo liście są drobne i owłosione. Jest gotowe, gdy łodyżki łamią się z trzaskiem, a liście kruszą w palcach.

Gotowy susz można zostawić w krótkich kawałkach pędów albo otrzeć liście i koszyczki z łodyg. Przechowuje się go w szczelnym słoju, osobno od łagodnych ziół, bo jego zapach przechodzi na sąsiednie susze. Podpisany słoik zapobiega pomyleniu go z innymi ziołami. Gorycz utrzymuje się długo, ale zapach po roku słabnie, więc najlepiej zużyć susz w ciągu sezonu. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Piołun jest bardzo łatwy w uprawie. Potrzebuje pełnego słońca i przepuszczalnej, raczej suchej gleby, nawet piaszczystej i ubogiej. Na ciężkiej, mokrej ziemi zimą gnije. Rozmnaża się go z nasion wysiewanych wiosną płytko na powierzchnię, z podziału kęp albo z sadzonek pędowych. Polskie zimy znosi bez okrywania. Wczesną wiosną przycina się zeszłoroczne, zaschnięte pędy nisko nad ziemią.

W ogrodzie sadzi się go na skraju rabaty, a nie w środku warzywnika, bo wielu ogrodników obserwuje słabszy wzrost roślin rosnących tuż obok. Dobrze komponuje się z innymi ziołami suchych stanowisk, takimi jak szałwia lekarska i lawenda wąskolistna. Ponieważ łatwo się wysiewa i dziko rośnie w okolicy prawie każdej wsi, sadzenie go ma sens głównie wtedy, gdy chce się mieć czysty surowiec z dala od drogi.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia HMPC zwraca uwagę na tujon: składnik olejku, który działa neurotoksycznie. W produktach leczniczych dzienne narażenie na tujon musi pozostać poniżej 6 mg, a preferuje się odmiany ubogie w tujon. Ziele zebrane samodzielnie ma nieznaną zawartość tujonu, dlatego trzyma się dawki podanej przy naparze, nie pije się go dłużej niż dwa tygodnie i nigdy nie stosuje się czystego olejku piołunowego.

Przeciwwskazaniami są uczulenie na piołun i inne rośliny astrowate, na przykład rumianek pospolity, arnikę czy nagietek, a także niedrożność dróg żółciowych, zapalenie dróg żółciowych i choroby wątroby. Osoby z kamicą żółciową lub innymi chorobami dróg żółciowych powinny przed użyciem porozmawiać z lekarzem. Interakcji z lekami monografia nie opisuje.

Stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią nie jest zalecane. Tujon pobudza mięśnie macicy, a w badaniach na szczurach wyciąg z piołunu zmniejszał liczbę zagnieżdżonych zarodków i żywych młodych. Piołunu nie zaleca się też dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat, bo bezpieczeństwa w tej grupie nie ustalono. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.