Skrzyp polny

Skrzyp polny to wieloletnia roślina zarodnikowa, daleka krewna paproci. Rośnie pospolicie na polach, miedzach, w rowach, na nasypach i przydrożach w całej Polsce. Nie kwitnie. Surowcem są letnie, zielone pędy płonne, zbierane od maja do lipca.

Jak rozpoznać skrzyp polny

Skrzyp polny wytwarza dwa rodzaje pędów. Wczesną wiosną, w marcu i kwietniu, pojawiają się brązowawe, soczyste, nierozgałęzione pędy zarodnionośne z kłosem na szczycie. Po rozsianiu zarodników zamierają. Po nich wyrastają zielone pędy płonne i to one są surowcem.

Pęd płonny ma 20–40 cm wysokości, jest wzniesiony lub pokładający się, bruzdowany i szorstki od krzemionki. Pod palcami lekko zgrzyta, stąd nazwa „skrzyp”. Łodyga jest podzielona na członki, a w każdym węźle siedzi przylegająca pochewka zakończona ciemnymi ząbkami. Z węzłów wyrastają okółki cienkich, zwykle czworokątnych gałązek skierowanych ukośnie w górę. Gałązki same się już nie rozgałęziają.

Pod ziemią skrzyp ma głęboko sięgające, czarne kłącza, z których co roku odrasta. Woli gleby gliniaste i wilgotne w głębi, ale rośnie też na suchych nasypach i polach.

Z czym można pomylić skrzyp polny

Najgroźniejsza pomyłka to skrzyp błotny (Equisetum palustre), który rośnie na podmokłych łąkach, nad rowami i w olszynach. Jest trujący. Szczególnie znane są zatrucia nim bydła i koni, a dla ludzi również nie jest bezpieczny. Różnice:

• Test gałązki: u skrzypu polnego najniższy członek gałązki jest dłuższy niż pochewka na łodydze, przy której gałązka wyrasta. U skrzypu błotnego jest krótszy. To najpewniejsza cecha i warto sprawdzić ją na kilku pędach.
• Kłosy: skrzyp błotny nie ma osobnych brązowych pędów wiosennych. Kłos zarodnionośny wyrasta latem na szczycie zielonego pędu z gałązkami. Zielony pęd z kłosem na czubku to sygnał, że to nie skrzyp polny.
• Pochewki: u skrzypu błotnego czarne ząbki pochewek mają wyraźne, jasne obrzeżenie.
• Siedlisko: skrzyp polny woli suchsze miejsca: pola, przydroża i nasypy.

Rzadziej myli się go ze skrzypem leśnym (Equisetum sylvaticum), którego gałązki są delikatne, zwisające i same rozgałęzione, oraz ze skrzypem łąkowym (Equisetum pratense) o gałązkach odstających poziomo. Skrzypu z podmokłych łąk i z pogranicza lasu lepiej nie zbierać wcale.

Kiedy i jak zbierać skrzyp polny

Zielone pędy płonne zbiera się od maja do lipca, gdy są w pełni wykształcone, jasnozielone i zdrowe. Najlepszy jest zbiór w maju i czerwcu. Później pędy twardnieją, a w drugiej połowie lata często się zaplamiają lub żółkną.

Zbiera się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, ścinając pędy nożem lub sierpem kilka centymetrów nad ziemią. Kłącza zostają w ziemi i roślina odrasta, więc przy skrzypie nie ma ryzyka nadmiernego zbioru. Brązowych pędów wiosennych się nie zbiera.

Do koszyka trafiają tylko pędy zielone, bez rdzawych plam i bez domieszki innych roślin, zwłaszcza traw i innych gatunków skrzypu. Każdą garść warto przejrzeć, sprawdzając test gałązki. Nie zbiera się roślin z pól pryskanych środkami ochrony roślin, z rowów przy ruchliwych drogach ani z nasypów kolejowych. Skrzyp polny nie jest gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Pędy wiąże się w cienkie, luźne pęczki i wiesza w cieniu i przewiewie albo rozkłada cienką warstwą na papierze lub sicie. Skrzyp ma mało wody i schnie dość szybko. Dobrze wysuszony zachowuje szarozielony kolor, a gałązki łamią się przy zginaniu. Pędy, które zbrązowiały lub sczerniały, schły zbyt wolno albo były zebrane mokre i nie nadają się do użytku. Poradnik jak suszyć zioła opisuje, jak urządzić suszarnię w domu.

Suchy skrzyp tnie się nożyczkami na kawałki długości 1–2 cm i przechowuje w szczelnym słoju lub papierowej torbie, w ciemnym i suchym miejscu. Zużywa się go w ciągu roku.

Uprawa

Skrzypu nie warto sadzić w ogrodzie. Ma głębokie, rozłogowe kłącza, które sięgają nawet ponad metr w głąb ziemi, i trudno go potem usunąć. Na działkach uchodzi za uciążliwy chwast, który zwykle wskazuje, że głębsze warstwy gleby są wilgotne.

Jeśli już rośnie na działce, wystarczy zbierać go w miejscu, gdzie nie przeszkadza. Ogrodnicy chętnie robią z niego wywar i gnojówkę do opryskiwania roślin, więc skrzyp z własnego ogrodu przydaje się podwójnie. Do zbioru na napar lepiej jednak wybierać miejsca, gdzie nie stosowano oprysków.

Tradycyjne zastosowanie

W tradycji ludowej z ziela przygotowywano napary i wywary, a także płukanki do włosów i kąpiele. Bywał też dodawany do mieszanek z pokrzywą zwyczajną i brzozą brodawkowatą, które w tradycji pito w podobnych celach. Różnicę między naparem a wywarem wyjaśnia tekst o naparach i wywarach.

Unijna monografia HMPC uznaje ziele skrzypu polnego za tradycyjny produkt leczniczy roślinny, którego wskazania opierają się wyłącznie na długotrwałym stosowaniu. Wymienia dwa wskazania: zwiększanie ilości wydalanego moczu w celu przepłukania dróg moczowych jako uzupełnienie przy drobnych dolegliwościach oraz wspomagające leczenie powierzchownych ran. Monografia podaje, że preparaty ze skrzypu tradycyjnie stosowano przez 2–4 tygodnie. Gorączka, ból przy oddawaniu moczu, skurcze albo krew w moczu wymagają kontaktu z lekarzem, podobnie jak oznaki zakażenia rany.

To opis tradycji i stanowiska monografii, nie zalecenie lecznicze.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Według monografii HMPC:

• Ciąża i karmienie piersią: bezpieczeństwa picia naparu nie potwierdzono. Dla stosowania na rany brakuje danych o ciąży i karmieniu, a preparatów ze skrzypu nie należy stosować na piersi u kobiet karmiących.
• Dzieci: stosowanie u dzieci poniżej 12 lat nie jest zalecane, bo brakuje odpowiednich danych.
• Przeciwwskazania: nadwrażliwość na skrzyp, a przy stosowaniu doustnym stany, w których zalecono ograniczenie przyjmowania płynów, na przykład ciężkie choroby serca lub nerek.
• Działania niepożądane: łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe i reakcje alergiczne, takie jak wysypka czy obrzęk twarzy.
• Interakcje: monografia nie odnotowuje żadnych.

Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić skrzyp z lekarzem albo farmaceutą. Ogólne zasady opisuje tekst Bezpieczne stosowanie ziół.