Macierzanka piaskowa

Macierzanka piaskowa to niska, płożąca krzewinka, która latem tworzy różowofioletowe kobierce na suchych, piaszczystych miejscach. Rośnie na murawach, wydmach śródlądowych, skrajach borów sosnowych i przydrożach, najczęściej na niżu. To dziko rosnąca krewniaczka uprawianego w ogrodach tymianku właściwego i pachnie podobnie, choć łagodniej. Surowcem jest kwitnące ziele.

Jak rozpoznać macierzankę piaskową

Macierzanka ma zdrewniałe u nasady, cienkie pędy, które płożą się po piasku i zakorzeniają w węzłach. Z nich wyrastają wzniesione, krótkie gałązki kwiatowe wysokie na 5–15 cm, często ułożone w rządki wzdłuż pędu płożącego. Gałązki są obłe i owłosione dookoła. Z czasem jedna roślina tworzy płaską darń o średnicy kilkudziesięciu centymetrów.

Liście są bardzo drobne, długie na kilka milimetrów, wąskie, eliptyczne lub równowąskie, naprzeciwległe. Mają płaskie brzegi i zwykle są orzęsione u nasady. Pod lupą widać na nich kropki gruczołów z olejkiem.

Kwiaty są małe, różowofioletowe, dwuwargowe, zebrane w główkowate kwiatostany na szczytach gałązek. Kwitnie od czerwca do sierpnia i przyciąga mnóstwo pszczół, trzmieli i motyli. Po roztarciu pachnie tymiankiem.

Z czym można pomylić macierzankę piaskową

W Polsce rośnie kilka gatunków macierzanek, które trudno rozróżnić bez klucza. Wszystkie są aromatyczne i w tradycji zbierano je podobnie, a wśród podobnych roślin nie ma silnie trujących.

• Macierzanka zwyczajna (Thymus pulegioides) jest wyższa, tworzy luźne kępki bez długich, płożących pędów i ma szersze, jajowate liście. Jej gałązki są wyraźnie czworokątne i owłosione tylko na kantach. Częściej rośnie na żyźniejszych łąkach i miedzach.
• Tymianek właściwy to wzniesiony, krzaczasty półkrzew z szarozielonymi liśćmi o podwiniętych brzegach. W Polsce nie rośnie dziko, spotyka się go w ogrodach.
• Lebiodka pospolita też pachnie przyprawowo i ma różowe kwiaty, ale jest dużo wyższa, wyprostowana, z większymi liśćmi i płaskimi kwiatostanami z purpurowymi przysadkami.

Przy zbiorze liczy się przede wszystkim to, że roślina płoży się po ziemi, ma drobniutkie liście i wyraźnie pachnie tymiankiem.

Kiedy i jak zbierać macierzankę piaskową

Ziele zbiera się w pełni kwitnienia, od końca czerwca do sierpnia, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Rośliny mokre po deszczu szybko ciemnieją w czasie suszenia.

Ścina się nożyczkami wzniesione gałązki z kwiatami. Nie wyrywa się płożących pędów, bo roślina rośnie powoli, a wyrwana darń na piasku łatwo się już nie odnawia. Z jednej kępy bierze się najwyżej jedną trzecią gałązek i zbiera z kilku różnych kęp. Do ziela nie powinny trafiać piasek, igliwie ani zeschnięte, zeszłoroczne łodyżki.

Nie zbiera się z poboczy ruchliwych dróg ani z nasypów kolejowych, które bywają opryskiwane. Macierzanka często rośnie na wydmach śródlądowych i murawach napiaskowych, które są cennymi siedliskami i część z nich leży w rezerwatach, parkach narodowych lub obszarach Natura 2000. W rezerwatach i parkach narodowych zbiór roślin jest zabroniony.

Suszenie i przechowywanie

Gałązki rozkłada się cienką warstwą na papierze albo wiąże w małe pęczki i wiesza w cieniu i przewiewie. Słońce i wysoka temperatura odbierają ziele zapach, więc nie suszy się go powyżej około 35°C. Ziele jest gotowe, gdy liście i kwiaty kruszą się w palcach, a łodyżki są sztywne.

Po wyschnięciu ociera się liście i kwiaty z łodyżek nad papierem albo przez sito. Zdrewniałe łodyżki się wyrzuca. Poradnik jak suszyć zioła opisuje, jak sprawdzić, czy susz jest gotowy.

Macierzankę przechowuje się w szczelnym, ciemnym słoju. Zapach utrzymuje się około roku. Susz, który po roztarciu już nie pachnie, lepiej wymienić na świeży.

Uprawa

W ogrodzie macierzanka nadaje się do skalniaków, szczelin między płytami ścieżek, na suche, słoneczne skarpy i jako zadarniająca roślina na piaszczystych stanowiskach. Potrzebuje pełnego słońca i lekkiej, piaszczystej, przepuszczalnej gleby. Nie lubi nawożenia ani zastoin wody, a na ciężkiej, wilgotnej ziemi wymarza i gnije.

Rozmnaża się z nasion, które wysiewa się wiosną płytko, oraz z ukorzenionych fragmentów płożących pędów, które można odciąć i posadzić latem. W sklepach ogrodniczych dostępne są też odmiany ozdobne o różnych kolorach kwiatów, ale nie zawsze wiadomo, z jakiego gatunku pochodzą.

Po kwitnieniu warto lekko przyciąć kępę nożycami, żeby się zagęściła. Ładnie wygląda obok lawendy wąskolistnej, która ma podobne wymagania.

Tradycyjne zastosowanie

Na wsi macierzankę zbierano w czasie kwitnienia i suszono na napary, pite zwłaszcza w okresie przeziębień. Dodawano ją też do kąpieli i jako przyprawę, podobnie jak tymianek. O parzeniu ziela piszemy w tekście o naparach i wywarach.

Macierzanka piaskowa nie ma unijnej monografii HMPC. Monografię ma tymianek właściwy, ale jego oceny nie przenosi się na macierzankę. Europejskie stowarzyszenie fitoterapii ESCOP opracowało w 2014 roku własną monografię ziela macierzanki, która opisuje jego stosowanie przy nieżytach górnych dróg oddechowych. Nie jest to jednak dokument urzędowy. To opis tradycji, nie zalecenie lecznicze.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Macierzanka nie ma monografii EMA, więc nie ma urzędowych zaleceń dotyczących ciąży, karmienia piersią i wieku dzieci. Bezpieczeństwo jej stosowania w ciąży nie zostało ustalone, dlatego w tym okresie nie pije się naparu z macierzanki bez konsultacji z lekarzem. To samo dotyczy podawania naparu małym dzieciom.

Osoby przyjmujące leki na stałe powinny zapytać lekarza albo farmaceutę, zanim zaczną regularnie pić napar. Olejku eterycznego z macierzanki nie stosuje się nierozcieńczonego. Ogólne zasady opisuje tekst Bezpieczne stosowanie ziół.