Prawoślaz lekarski

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to wysoka bylina z rodziny ślazowatych, cała szarozielona i miękka w dotyku od gęstych włosków, z bladoróżowymi kwiatami w kątach liści. W Polsce w stanie dzikim jest rzadki: rośnie na wilgotnych łąkach, nad brzegami rzek i w miejscach zasolonych, częściej spotyka się go w ogrodach i dawnych uprawach zielarskich. Surowcem jest przede wszystkim korzeń, wykopywany jesienią. Jest bogaty w śluz, dlatego przygotowuje się go inaczej niż większość ziół: na zimno.

Jak rozpoznać prawoślaz lekarski

Prawoślaz dorasta do 60–150 cm, a na żyznej ziemi nawet wyżej. Łodygi są proste, słabo rozgałęzione, gęsto owłosione. Liście ułożone skrętolegle, jajowate lub trójkątnawe, płytko trzy- do pięcioklapowe, nierówno ząbkowane, z obu stron pokryte miękkim, aksamitnym kutnerem. W dotyku przypominają flanelę.

Kwiaty wyrastają po kilka w kątach górnych liści. Mają 3–4 cm średnicy, pięć bladoróżowych lub prawie białych płatków i purpurowe pylniki zebrane w kolumienkę pośrodku. Pod właściwym kielichem jest drugi, tzw. kieliszek, złożony z 6–9 wąskich listków zrośniętych u nasady. Prawoślaz kwitnie od lipca do września. Korzeń jest gruby, palowy i rozgałęziony, z zewnątrz jasnożółtawy, w środku biały, a po przekrojeniu i rozgryzieniu wyraźnie śluzowaty.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji i według unijnej monografii HMPC korzeń prawoślazu stosuje się jako środek powlekający przy podrażnieniu jamy ustnej i gardła oraz związanym z nim suchym kaszlu, a także przy łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych. Ma on w tej monografii status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia obejmuje rozdrobniony korzeń do herbatki lub maceratu, macerat do przygotowania syropu oraz kilka wyciągów.

Jeśli kaszel i ból gardła trwają dłużej niż tydzień, a dolegliwości żołądkowe dłużej niż dwa tygodnie, trzeba zgłosić się do lekarza, podobnie przy duszności, gorączce lub ropnej plwocinie. W domowej apteczce prawoślaz sąsiadował z babką lancetowatą i kwiatem lipy drobnolistnej. Ze śluzu prawoślazu przygotowywano kiedyś słodycze, od których wzięła się angielska nazwa pianek, marshmallow. Na czym polega macerat i czym różni się od naparu, opisuje tekst o naparach i wywarach. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty.

Herbata z prawoślazu

Korzenia zwykle nie zalewa się wrzątkiem: łyżeczkę rozdrobnionego korzenia zalewa się szklanką chłodnej, przegotowanej wody, odstawia na około pół godziny, od czasu do czasu mieszając, i przecedza. Taki macerat pije się od razu, bo szybko się psuje, tradycyjnie przy drapaniu w gardle i suchym kaszlu. Prawoślaz może opóźniać wchłanianie leków, więc nie pije się go na pół godziny do godziny przed innymi lekami ani po nich.

Z czym można pomylić prawoślaz lekarski

Prawoślaz ma kilku krewnych z tej samej rodziny. Żaden nie jest trujący, ale surowcem opisanym w monografii jest tylko korzeń prawoślazu lekarskiego.

• Ślaz dziki (Malva sylvestris). Częsty przy drogach i płotach. Kwiaty ciemniejsze, różowofioletowe, z ciemnymi żyłkami na płatkach, liście zielone i tylko szorstko owłosione. Kieliszek ma trzy wolne listki. Ślaz to osobne zioło śluzowe, ale nie zamiennik prawoślazu.
• Malwa ogrodowa, czyli prawoślaz różowy (Alcea rosea). Popularna przy wiejskich domach, dorasta do 2–3 m. Kwiaty są dużo większe, do 10 cm, w wielu kolorach, liście szorstkie, a nie aksamitne. Polska nazwa „prawoślaz różowy” często myli kupujących sadzonki.
• Prawoślaz szorstki (Althaea hirsuta). Niski, jednoroczny, z szorstkimi, sztywnymi włoskami, bardzo rzadki.

Zasada praktyczna: prawoślaz lekarski jest miękki jak aksamit. Jeśli liść jest szorstki albo zielony bez szarego nalotu, to inna roślina.

Kiedy i jak zbierać prawoślaz lekarski

Korzeń wykopuje się z roślin co najmniej dwuletnich, jesienią, od końca września do listopada, gdy nadziemna część zaczyna zasychać. Można też kopać bardzo wczesną wiosną, zanim ruszą nowe pędy. Kępę podważa się widłami, a nie szpadlem, bo korzenie są kruche i długie. Odcina się część bocznych korzeni, a resztę kępy, z pąkami, można od razu posadzić z powrotem.

Korzenie myje się szybko pod bieżącą wodą, bez moczenia, bo śluz zaczyna się wypłukiwać. Grubsze, zdrewniałe części odrzuca się. Tradycyjnie korzeń bywa też obierany z zewnętrznej skórki. Prawoślaz nie jest w Polsce gatunkiem chronionym, ale dzikich stanowisk jest mało, dlatego korzeń bierze się tylko z uprawy. Rośliny z poboczy dróg i nasypów się omija.

Liście i kwiaty dawniej zbierano latem, w czasie kwitnienia. Monografia HMPC obejmuje jednak tylko korzeń i na nim skupia się ta strona.

Suszenie i przechowywanie

Umyte korzenie kroi się na kawałki lub podłużne paski i suszy od razu, w cieple i przewiewie. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C. Grube, mokre kawałki wolno schną i mogą zapleśnieć od środka, dlatego lepiej kroić je cienko. Dobrze wysuszony korzeń jest biały lub kremowy i łamie się z suchym trzaskiem.

Susz łatwo wciąga wilgoć z powietrza i bywa atakowany przez szkodniki spiżarniane. Przechowuje się go w szczelnym słoju, w suchym i ciemnym miejscu, i co jakiś czas sprawdza, czy nie pachnie stęchlizną. Najlepiej zużyć go w ciągu roku. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Prawoślaz lubi słońce i glebę głęboką, żyzną, stale lekko wilgotną. Znosi okresowe podtopienia i lekkie zasolenie, źle rośnie na suchym piasku. Rozmnaża się go z nasion, wysiewanych wiosną do gruntu lub na rozsadę, albo przez podział starszych kęp wiosną lub jesienią. Rośliny sadzi się co około 50–60 cm, bo z czasem tworzą szerokie, wysokie kępy.

W pierwszym roku prawoślaz rośnie dość wolno i nie zawsze kwitnie, a korzeń nadaje się do zbioru od drugiego roku. Jesienią zaschnięte pędy ścina się nad ziemią. Kwiaty chętnie odwiedzają pszczoły i trzmiele, więc prawoślaz dobrze sprawdza się na tyłach rabaty, obok oczka wodnego albo przy rowie.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Według monografii jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na prawoślaz. Działań niepożądanych nie opisano. Prawoślaz może opóźniać wchłanianie innych leków, dlatego nie przyjmuje się go na pół godziny do godziny przed innymi lekami ani po nich. To ważne zwłaszcza dla osób, które codziennie biorą leki o stałych porach.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Herbatkę z korzenia przy podrażnieniu gardła i suchym kaszlu monografia przewiduje dla dzieci od 3. roku życia, w mniejszych dawkach niż dla dorosłych. Przy dolegliwościach żołądkowych korzeń nie jest zalecany poniżej 12 lat, a wyciągi alkoholowe są przeznaczone tylko dla dorosłych. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.