Jasnota biała

Jasnota biała (Lamium album), powszechnie nazywana głuchą pokrzywą, to pospolita bylina z rodziny jasnotowatych. Liście ma prawie takie same jak pokrzywa zwyczajna, ale nie parzy, a od wiosny do jesieni kwitnie dużymi białymi kwiatami. W Polsce rośnie w całym kraju, przy płotach, w zaroślach, na skrajach lasów, przydrożach i w zaniedbanych zakątkach ogrodów. Surowcem są korony kwiatów, zbierane od maja do września.

Jak rozpoznać jasnotę białą

Jasnota dorasta do 15–60 cm. Łodyga jest czworokątna, pusta w środku i owłosiona, liście ułożone naprzeciwlegle, jajowato-sercowate, zaostrzone, grubo ząbkowane, miękkie i owłosione. Przy dotyku nie pieką. Pod ziemią roślina ma płożące się kłącze z rozłogami, dlatego tworzy gęste płaty.

Kwiaty są duże, 2–2,5 cm długości, białe lub lekko kremowe, zebrane w okółkach w kątach górnych liści. Korona jest dwuwargowa: górna warga przypomina owłosiony hełm, dolna jest rozchylona, z drobnymi ząbkami po bokach. Pręciki mają ciemne, czarnofioletowe pylniki widoczne pod hełmem. Kielich bywa przy nasadzie ciemno nakrapiany. Jasnota zakwita w kwietniu lub maju i kwitnie, z przerwami, do jesieni.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji kwiat jasnoty białej stosowano przy nieżycie górnych dróg oddechowych, podrażnieniach jamy ustnej i gardła oraz dolegliwościach kobiecych, ale unijnej monografii HMPC dla niej nie ma, więc EMA tych zastosowań nie oceniła. Kwiat jasnoty opisała natomiast dawna niemiecka Komisja E. Wymieniła doustnie nieżyt górnych dróg oddechowych, a zewnętrznie łagodne stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej i gardła, niespecyficzne upławy oraz łagodne, powierzchowne stany zapalne skóry, w postaci płukanek, okładów i nasiadówek.

W polskiej tradycji ludowej napar z kwiatów jasnoty pito i stosowano zewnętrznie głównie przy dolegliwościach kobiecych, często w mieszankach z krwawnikiem pospolitym. Upławy i dolegliwości miesiączkowe mogą mieć różne przyczyny, więc wymagają najpierw wizyty u lekarza. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny.

Herbata z jasnoty

Łyżeczkę suszonych koron zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 5–10 minut. Komisja E opisywała picie naparu przy nieżycie górnych dróg oddechowych, a w polskiej tradycji pito go głównie przy dolegliwościach kobiecych. Bez monografii nie ma ustalonej dawki, dlatego nie pije się jej długo ani nie podaje dzieciom poniżej 12 lat bez rozmowy z lekarzem.

Z czym można pomylić jasnotę białą

Głównym sobowtórem jest pokrzywa, ale podobnych roślin jest więcej. Żadna z wymienionych nie jest silnie trująca, lecz żadna nie jest surowcem jasnoty białej.

• Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica). Liście prawie identyczne, ale pokryte włoskami parzącymi. Kwiaty drobne, zielonkawe, w zwisających wiechach, bez białej korony. Przed kwitnieniem rozstrzyga dotyk: pokrzywa parzy, jasnota nie.
• Jasnota purpurowa (Lamium purpureum) i jasnota plamista (Lamium maculatum). Ten sam pokrój, ale kwiaty różowe lub purpurowe. Jasnota purpurowa jest niska, jednoroczna, często ma purpurowe liście szczytowe.
• Gajowiec żółty (Galeobdolon luteum). Podobny kształt kwiatu, ale korona jest żółta. Rośnie w cienistych lasach liściastych.
• Poziewnik (Galeopsis), na przykład poziewnik szorstki. Też jasnotowaty, z kwiatami różowymi lub białawymi, ale łodyga jest pod węzłami zgrubiała i szorstka od sztywnych włosków, a ząbki kielicha kłują.

Jeśli liść parzy albo kwiat nie jest biały, to nie jest jasnota biała.

Kiedy i jak zbierać jasnotę białą

Kwiaty zbiera się w pełni kwitnienia, najwięcej w maju i czerwcu, a pojedyncze zbiory są możliwe aż do września. Najlepiej w suchy, słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych, gdy kwiaty są już suche po rosie. Mokre korony ciemnieją podczas suszenia.

Surowcem są same korony, czyli białe płatki z przyrośniętymi pręcikami. Koronę chwyta się w palce i wyciąga z kielicha, który zostaje na roślinie. Rozwinięty kwiat puszcza łatwo, młody stawia opór i jeszcze nie nadaje się do zbioru. Kwiaty zbiera się do płaskiego koszyka lub papierowej torby, luźno, bez ugniatania, bo zgniecione brązowieją. Zbieranie całego kwitnącego ziela to inny, mniej ceniony surowiec.

Jasnota często rośnie przy płotach i ścieżkach, gdzie wyprowadza się psy, więc warto wybierać czyste, odsunięte od dróg miejsca. Nie jest gatunkiem chronionym.

Suszenie i przechowywanie

Korony rozkłada się cienką warstwą na papierze lub sicie, w cieniu i przewiewie. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 35°C. Ważne jest szybkie i delikatne suszenie, bo korony są soczyste i przy wolnym schnięciu lub w zbyt grubej warstwie brązowieją. Dobry susz pozostaje kremowobiały lub jasnożółty.

Korony są suche, gdy szeleszczą i kruszą się w palcach. Bardzo łatwo chłoną wilgoć, więc przechowuje się je w szczelnym słoju, w ciemnym miejscu, najlepiej przez jeden sezon. Brązowe, zbite grudki susz traktuje się jako zepsuty. Więcej o samej technice w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Jasnoty białej zwykle się nie sadzi, bo rośnie sama w niemal każdej miejscowości, a z dzikiego stanowiska łatwo zebrać kwiaty. Jeśli ma rosnąć w ogrodzie, najlepiej czuje się w półcieniu, na glebie żyznej, próchnicznej i wilgotnej, bogatej w azot, na przykład pod żywopłotem lub pod drzewami. Rozmnaża się ją przez podział płatów albo z nasion.

Rozrasta się rozłogami, ale wolniej niż pokrzywa i łatwo ją ograniczyć. To cenna roślina miododajna, chętnie odwiedzana przez trzmiele już od wczesnej wiosny. W ogrodzie dobrze sąsiaduje z fiołkiem wonnym, który lubi podobne, półcieniste miejsca.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Ponieważ nie ma monografii HMPC, nie ma też unijnej oceny bezpieczeństwa jasnoty. Komisja E nie znała działań niepożądanych kwiatu, ale z powodu braku danych nie zalecała go dzieciom poniżej 12 lat, kobietom w ciąży i karmiącym. Bezpieczeństwo w ciąży nie zostało więc ustalone i bez porozumienia z lekarzem nie stosuje się jej w tym okresie.

Młode liście jedzone jako warzywo w zwykłych ilościach nie są przedmiotem tych zastrzeżeń. Jak przy każdym zielu, przy uczuleniu na rośliny jasnotowate trzeba zachować ostrożność. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.