Dziewanna drobnokwiatowa

Dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus) to dwuletnia roślina z rodziny trędownikowatych, w drugim roku wypuszczająca wysoki, wełnisto owłosiony pęd z gęstym kłosem żółtych kwiatów. W Polsce rośnie pospolicie na suchych, nasłonecznionych nieużytkach, nasypach, piaszczystych przydrożach i zrębach. Surowcem są same korony kwiatów z pręcikami, zbierane od lipca do września. Ludowo bywa nazywana świecą królewską od wysokiego, żółtego kłosa.

Jak rozpoznać dziewannę drobnokwiatową

W pierwszym roku dziewanna tworzy tylko przyziemną rozetę dużych, podłużnie jajowatych liści, grubych i miękkich jak filc od gęstych, szarobiałych włosków. W drugim roku z rozety wyrasta jeden sztywny, zwykle nierozgałęziony pęd, wysoki na 50–200 cm. Liście łodygowe są coraz mniejsze ku górze, a ich nasada zbiega po łodydze wąskim skrzydełkiem aż do następnego liścia. Dzięki temu cała łodyga wygląda na oskrzydloną.

Kwiaty siedzą gęsto w długim, walcowatym kłosie na szczycie pędu. Są jasnożółte, o średnicy 1,5–3 cm, nieco lejkowate, z pięcioma zrośniętymi u nasady płatkami. Trzy górne pręciki są pokryte białawymi lub żółtawymi włoskami, dwa dolne są nagie lub prawie nagie. Kłos rozkwita stopniowo od dołu, kilka kwiatów naraz, więc jedna roślina kwitnie przez kilka tygodni, od lipca do września. Kwiaty pachną słabo, miodowo. Po przekwitnięciu roślina zamiera, a suchy pęd z torebkami nasiennymi stoi często do zimy.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji i według unijnej monografii HMPC kwiat dziewanny stosuje się do łagodzenia bólu gardła związanego z suchym kaszlem i przeziębieniem. Monografię opracował Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy EMA i obejmuje ona kwiaty dziewanny drobnokwiatowej, wielkokwiatowej i kutnerowatej. Kwiat ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego we wskazaniu wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. Monografia przewiduje stosowanie w postaci herbatki z rozdrobnionych kwiatów.

W polskiej tradycji kwiat dziewanny był składnikiem mieszanek na kaszel, często razem z babką lancetowatą i kwiatem lipy drobnolistnej.

Herbata z dziewanny

Łyżeczkę suszonych kwiatów (około 1,5–2 g) zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 10–15 minut. Pije się ją przy drapaniu w gardle i suchym kaszlu w czasie przeziębienia. Napar przecedza się dokładnie przez gęste sitko lub filtr papierowy, bo drobne włoski z pręcików mogą drapać w gardle. Herbatkę przewidziano dla dorosłych i młodzieży od 12. roku życia.

Opis ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty.

Z czym można pomylić dziewannę drobnokwiatową

Najczęściej z innymi dziewannami, które w Polsce są dość liczne.

• Dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum densiflorum) i dziewanna kutnerowata (Verbascum phlomoides). Mają większe, płaskie kwiaty o średnicy 3–5 cm. To nie pomyłka w ścisłym sensie: unijna monografia obejmuje kwiaty wszystkich trzech gatunków jako jeden surowiec.
• Dziewanna pospolita (Verbascum nigrum). Liście są zielone, słabo owłosione, na ogonkach, a pręciki mają fioletowe włoski. Nie jest surowcem kwiatu dziewanny.
• Dziewanna firletkowa (Verbascum lychnitis). Ma rozgałęziony kwiatostan z drobnymi, bladożółtymi lub białymi kwiatami. Również nie jest surowcem.
• Dziewanna fioletowa (Verbascum phoeniceum). Ma fioletowe kwiaty i rzadko występuje w Polsce. Jest objęta częściową ochroną gatunkową, więc nie wolno jej zrywać.

Wiosną problemem bywają same rozety. Rozetę dziewanny można pomylić z rozetą trującej naparstnicy, która też ma owłosione liście. Liście naparstnicy mają jednak ząbkowany brzeg, wyraźną siateczkę nerwów i są owłosione znacznie słabiej, bez grubego, szarego filcu. Ponieważ surowcem dziewanny są wyłącznie kwiaty, zasada jest prosta: zbiera się tylko z roślin, które już zakwitły żółtym kłosem.

Kiedy i jak zbierać dziewannę drobnokwiatową

Kwiaty zbiera się od lipca do września, codziennie lub co drugi dzień, bo w kłosie otwiera się zaledwie kilka naraz. Najlepszy jest suchy, słoneczny dzień, przedpołudnie, gdy rosa już obeschnie. Zrywa się tylko w pełni rozwinięte korony razem z pręcikami, bez zielonego kielicha. Korona odchodzi łatwo, gdy pociągnie się ją delikatnie dwoma palcami. Kwiaty przywiędłe lub pobrązowiałe zostawia się na roślinie.

Kwiatów nie wolno gnieść w koszyku ani zostawiać w zamkniętej torbie, bo szybko zaparzają się i brązowieją. Najlepiej zbierać do płaskiego koszyka i od razu przenieść do suszenia. Ponieważ dziewanna chętnie rośnie przy drogach i na nasypach kolejowych, trzeba wybierać stanowiska z dala od ruchu i miejsc pryskanych herbicydami. Dziewanna drobnokwiatowa nie jest gatunkiem chronionym w Polsce, ale warto zostawić część kwiatów, żeby roślina zawiązała nasiona.

Suszenie i przechowywanie

Kwiaty dziewanny są wrażliwe na wilgoć, więc suszy się je szybko. Rozkłada się je jedną cienką warstwą na papierze w ciepłym, przewiewnym i ciemnym miejscu. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C. Kwiatów nie przewraca się bez potrzeby, bo łatwo się kruszą.

Dobry susz jest złocistożółty i lekko miodowo pachnie. Jest gotowy, gdy korony szeleszczą i łamią się w palcach. Brązowe kwiaty świadczą o zawilgoceniu i nie nadają się do użytku. Gotowy susz trzeba od razu przesypać do szczelnego słoja z ciemnego szkła, bo z powietrza szybko wciąga wilgoć i ciemnieje. Najlepiej zużyć go w ciągu roku. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Dziewannę łatwo mieć w ogrodzie, jeśli ma się słoneczne, suche miejsce z lekką, przepuszczalną glebą, nawet piaszczystą lub żwirową. Na żyznej, wilgotnej ziemi rośnie wybujała i łatwo się wykłada. Nasiona są drobne i kiełkują na świetle, dlatego wysiewa się je płytko wiosną lub latem, tylko dociskając do podłoża. Siewki źle znoszą przesadzanie z powodu palowego korzenia, więc lepiej siać od razu na miejsce stałe albo przesadzać bardzo młode rozety.

W pierwszym roku roślina tworzy samą rozetę, zimuje bez okrycia i kwitnie dopiero w drugim roku. Po kwitnieniu zamiera, ale zwykle obficie się rozsiewa, więc raz posiana dziewanna zostaje w ogrodzie na lata. Dobrze wygląda na suchej rabacie obok szałwii lekarskiej i dziurawca zwyczajnego, które lubią podobne warunki.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Monografia jako przeciwwskazanie wymienia tylko nadwrażliwość na kwiat dziewanny. Działań niepożądanych nie opisano, interakcji z lekami nie zgłoszono. Jeśli objawy nasilają się w trakcie stosowania albo pojawia się duszność, gorączka lub ropna wydzielina, trzeba zgłosić się do lekarza. To samo dotyczy objawów, które nie mijają po tygodniu.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Herbatkę przewidziano dla dorosłych i młodzieży od 12. roku życia. U młodszych dzieci stosowania nie ustalono i nie jest ono zalecane. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.