Ostropest plamisty

Ostropest plamisty (Silybum marianum) to kolczasta roślina z rodziny astrowatych, jednoroczna lub dwuletnia, o dużych liściach w białe marmurkowe żyłki i fioletowych koszyczkach. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. W Polsce nie jest rośliną rodzimą: uprawia się go na plantacjach i w ogrodach, a z upraw czasem przejściowo dziczeje. Surowcem są dojrzałe owoce, zbierane w sierpniu i wrześniu. Liście i korzeń nie są używane.

Jak rozpoznać ostropest plamisty

Ostropest dorasta zwykle do 50–150 cm. Pierwszy rok, a przy wiosennym siewie pierwsze tygodnie, to duża przyziemna rozeta liści. Liście są błyszczące, ciemnozielone, zatokowo wcinane, z kolczastymi brzegami, a wzdłuż nerwów biegną szerokie białe pasy i plamy. To marmurkowanie jest najpewniejszą cechą i od niego pochodzi nazwa gatunkowa. Liście łodygowe obejmują łodygę nasadą.

Koszyczki mają 4–8 cm średnicy i siedzą pojedynczo na szczytach pędów. Składają się z samych rurkowatych, purpurowofioletowych kwiatów. Okrywa koszyczka jest zbudowana z twardych listków, zakończonych długim, sztywnym, żółtawym kolcem odgiętym na zewnątrz. Ostropest kwitnie od lipca do września. Owoce to podłużne niełupki długości około 6–8 mm, błyszczące, szarobrązowe do czarnych, często drobno nakrapiane, z białym, jedwabistym puchem, który łatwo odpada.

Właściwości i zastosowanie

W tradycji i według unijnej monografii HMPC owoc ostropestu stosuje się przy objawach zaburzeń trawienia, takich jak uczucie pełności i niestrawność, oraz do wspomagania czynności wątroby, ale dopiero po wykluczeniu przez lekarza poważnych chorób. Monografię opracował Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) przy EMA. Ostropest ma w niej status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania. HMPC zaznacza, że wyniki badań klinicznych nie wystarczają, by uznać dobrze ugruntowane zastosowanie.

Monografia obejmuje herbatkę z rozdrobnionych owoców, sproszkowane owoce i kilka różnych wyciągów, każdy z osobnym dawkowaniem. Sylimaryna, z której ostropest jest znany, słabo rozpuszcza się w wodzie, więc napar i standaryzowany wyciąg z apteki to różne produkty. W kuchni sprzedaje się też mieloną śrutę z odtłuszczonych owoców jako dodatek do potraw. Jeśli dolegliwości trwają dłużej niż dwa tygodnie albo się nasilają, trzeba zgłosić się do lekarza. Do gorzkich ziół trawiennych zalicza się też mniszek lekarski, który ma własną monografię. Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza ani farmaceuty. Różnice między sposobami parzenia opisuje tekst o naparach i wywarach.

Herbata z ostropestu

Łyżeczkę owoców (3–5 g) rozgniata się lub miele tuż przed parzeniem, zalewa około pół szklanki wrzątku i parzy pod przykryciem około 10 minut. Tradycyjnie pije się ją przy uczuciu pełności i niestrawności. Nie pije się jej przy uczuleniu na rośliny astrowate, a monografia nie zaleca jej dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat.

Z czym można pomylić ostropest plamisty

Ostropest bywa potocznie nazywany ostem, ale prawdziwe osty i ostrożenie to inne rodzaje. Żadna z podobnych roślin nie jest trująca, ale ich owoce nie są surowcem.

• Ostrożeń lancetowaty (Cirsium vulgare). Pospolity na przydrożach i ugorach. Koszyczki są mniejsze, jajowate, liście szorstkie i zielone, bez białych pasów.
• Osty (Carduus), na przykład oset zwisły z dużymi, zwieszonymi koszyczkami. Łodygi mają kolczaste skrzydełka na całej długości, a liście są jednolicie zielone.
• Popłoch pospolity (Onopordum acanthium). Wysoki, do 2 m, cały szarozielony i pilśniowo owłosiony, z szeroko oskrzydloną, kolczastą łodygą. Kolor liści jest jednolicie szary, nie marmurkowy.

Zasada praktyczna: jeśli liść nie ma białych żyłek, to nie jest ostropest plamisty.

Kiedy i jak zbierać ostropest plamisty

Koszyczki dojrzewają nierówno przez kilka tygodni, od sierpnia do września, więc zbiera się je stopniowo. Koszyczek jest gotowy, gdy listki okrywy brązowieją i zasychają, a na jego szczycie zaczyna wychodzić biały puch. Jeśli czekać dłużej, owoce wypadną razem z puchem albo wyjedzą je ptaki, zwłaszcza szczygły.

Koszyczki ścina się sekatorem z kawałkiem łodygi, w grubych rękawicach, bo kolce przebijają cienkie rękawiczki ogrodowe. Najlepszy jest suchy dzień. Od razu wkłada się je główkami w dół do papierowej torby, która złapie wypadające owoce. Nie zbiera się ostropestu przy ruchliwych drogach ani z pól, o których nie wiadomo, czym były pryskane. Ostropest nie jest gatunkiem chronionym w Polsce.

Suszenie i przechowywanie

Ścięte koszyczki dosychają w torbie albo na papierze przez kilka dni w ciepłym, przewiewnym miejscu. Potem rozgniata się je lub uderza o dno pojemnika, żeby wyłuskać owoce, i oddziela puch, na przykład przesiewając przez sito albo delikatnie przewiewając na wietrze. Same owoce suszy się jeszcze cienką warstwą. W suszarce temperatura nie powinna przekraczać około 40°C.

Owoce są suche, gdy są twarde i nie dają się zgnieść paznokciem. Przechowuje się je w całości, w szczelnym słoju, w chłodnym i ciemnym miejscu. Owoce ostropestu zawierają sporo tłuszczu, dlatego zmielone szybko jełczeją i tracą smak. Miele się je w młynku do kawy albo rozgniata w moździerzu tuż przed użyciem. Całe owoce najlepiej zużyć w ciągu roku. Ogólne zasady są w artykule Jak suszyć zioła.

Uprawa

Ostropest potrzebuje pełnego słońca, ciepła i przepuszczalnej gleby. Dobrze znosi suszę, za to źle rośnie na ziemi mokrej i ciężkiej. W polskim klimacie uprawia się go jak roślinę jednoroczną: nasiona wysiewa się w kwietniu wprost do gruntu, na głębokość około 2–3 cm, w rzędach co 40–50 cm. Rośliny potrzebują dużo miejsca, bo rozety są szerokie, a kolczaste liście utrudniają pielenie.

Ostropest łatwo sam się rozsiewa i na luźnej glebie potrafi zachwaszczać sąsiednie grządki. Żeby tego uniknąć, koszyczki ścina się, zanim puch zacznie się rozwiewać. Kwitnące rośliny chętnie odwiedzają pszczoły i trzmiele, więc ostropest dobrze wygląda na słonecznym skraju ogrodu, z dala od ścieżek, po których chodzą dzieci.

Przeciwwskazania, ciąża i dzieci

Według monografii przeciwwskazaniem jest uczulenie na ostropest lub inne rośliny astrowate, na przykład rumianek pospolity, arnikę czy bylicę. Możliwe działania niepożądane to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe: suchość w ustach, nudności, podrażnienie żołądka i biegunka, a także ból głowy i reakcje alergiczne, od wysypki i pokrzywki po rzadką, ciężką reakcję anafilaktyczną. Interakcji z lekami monografia nie opisuje.

Jeśli pojawi się zażółcenie skóry lub białek oczu albo zmiana barwy moczu lub stolca, trzeba od razu zgłosić się do lekarza. To ważne zastrzeżenie, bo po ostropest sięgają często osoby, które martwią się o wątrobę, a takie objawy wymagają badań, nie ziół.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych monografia go nie zaleca. Nie zaleca też stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.