Tablica 25 · jasnotowate
Bazylia pospolita
Ocimum basilicum
Bazylia pospolita to ciepłolubne zioło jednoroczne o słodkawym zapachu, uprawiane w ogrodach i donicach dla liści do kuchni i naparów.
Bazylia pospolita (Ocimum basilicum), nazywana też bazylią wonną, to jednoroczne zioło z rodziny jasnotowatych, tej samej co mięta pieprzowa i lebiodka pospolita. Pochodzi z tropikalnych rejonów Azji i Afryki i w Polsce nie rośnie dziko: uprawia się ją w ogrodach, szklarniach i donicach na balkonie. Surowcem są liście i szczyty pędów, zbierane przed kwitnieniem od czerwca do września. Używa się jej głównie świeżej w kuchni, a susz trafia do potraw i naparów.
Jak rozpoznać bazylię pospolitą
Bazylia dorasta zwykle do 20–50 cm. Łodyga jest czworokątna, rozgałęziona, u starszych roślin u nasady lekko drewnieje. Liście są naprzeciwległe, jajowate, długie na 2–6 cm, gładkie i lekko błyszczące, na brzegu całobrzegie albo płytko ząbkowane, często wygięte łyżeczkowato. Odmiany różnią się wyglądem: są wielkolistne odmiany genueńskie, drobnolistna bazylia krzaczasta o liściach długości paznokcia i odmiany o liściach fioletowych.
Kwiaty są drobne, białe lub różowawe, zebrane w piętrowe okółki na szczytach pędów. W gruncie bazylia kwitnie od lipca do września. Najpewniejszy test to zapach roztartego liścia: słodkawy, korzenny, z nutą goździka lub anyżu, zależnie od odmiany.
Właściwości i zastosowanie
W tradycji bazylia pospolita jest przede wszystkim przyprawą, a napar z liści pito po ciężkim posiłku. Unijnej monografii HMPC przy Europejskiej Agencji Leków dla niej nie ma, więc nie ma też uznanego na poziomie Unii zastosowania leczniczego naparu z liści ani olejku. W kuchni bazylia trafia do pomidorów, sałatek, sosów, pesto i dań z serem. Liście dodaje się na końcu gotowania, bo w wysokiej temperaturze szybko tracą aromat. To opis tradycji i kuchni, nie zalecenie lecznicze.
Herbata z bazylii
Łyżeczkę suszonych liści albo kilka świeżych zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 5–10 minut. Taki napar pito okazjonalnie po obfitym posiłku. Ze względu na estragol w olejku nie pije się go regularnie przez dłuższy czas, a w ciąży, podczas karmienia i u małych dzieci tylko po rozmowie z lekarzem.
Z czym można pomylić bazylię pospolitą
Ponieważ bazylii nie zbiera się z natury, pomyłki dotyczą głównie innych roślin z doniczek i sklepowych półek. Żadna z nich nie jest silnie trująca, ale żadna nie jest tym samym surowcem.
- Bazylia azjatycka, zwana tajską (Ocimum basilicum var. thyrsiflora). Ten sam gatunek, ale ma fioletowe łodygi i kwiatostany oraz wyraźny zapach anyżu. W kuchni to zamiennik tylko w potrawach azjatyckich.
- Bazylia święta, tulsi (Ocimum tenuiflorum). Inny gatunek, z liśćmi owłosionymi i drobniejszymi oraz ostrym, goździkowym zapachem. Sprzedawana jest głównie jako herbatka.
- Pachnotka zwyczajna, shiso (Perilla frutescens). Fioletowe i zielone odmiany przypominają bazylię, ale liście są większe, mocno ząbkowane i pachną kminem i miętą.
- Czyścica storzyszek (Clinopodium vulgare). Dziko rosnąca w Polsce roślina, po angielsku zwana wild basil. Ma owłosione liście i różowe, kosmate okółki kwiatów, a pachnie słabo.
Jeśli liść jest owłosiony albo nie pachnie słodko i korzennie, to nie jest bazylia pospolita.
Kiedy i jak zbierać bazylię pospolitą
Pierwszy zbiór robi się, gdy roślina ma 15–20 cm i kilka par liści, zwykle w czerwcu. Najwięcej aromatu liście mają tuż przed kwitnieniem. Zbiera się w suchy dzień, przed południem, gdy obeschnie rosa. Szczyt pędu ścina się lub uszczykuje tuż nad parą liści, zostawiając na roślinie co najmniej dwie, trzy pary. Z kątów tych liści wyrastają nowe pędy, więc częsty zbiór sprawia, że bazylia się krzewi.
Pąki kwiatowe usuwa się od razu, bo po zakwitnięciu roślina słabnie, a liście drobnieją. Większe ilości do suszenia zbiera się w lipcu i sierpniu, a ostatni zbiór całych roślin robi się przed pierwszymi przymrozkami, zwykle we wrześniu. Bazylia źle znosi nawet krótki chłód poniżej kilku stopni, a przymrozek niszczy ją w jedną noc.
Suszenie i przechowywanie
Wielu osób szuka w wyszukiwarce, jak wysuszyć bazylię, bo to jedno z trudniejszych ziół do suszenia. Liście są duże i soczyste, a olejek łatwo się ulatnia. Liści nie myje się przed suszeniem. Obrywa się je z łodyg i rozkłada jedną warstwą na sicie lub papierze w ciepłym, przewiewnym, zacienionym miejscu. W suszarce ustawia się temperaturę nie wyższą niż około 35°C. Kluczowe jest tempo: liście schnące kilka dni w chłodzie ciemnieją i pleśnieją. Drobnolistne odmiany można suszyć w całych gałązkach, wieszanych w małych pęczkach.
Susz jest gotowy, gdy liście kruszą się w palcach i szeleszczą. Przechowuje się go w szczelnym słoju z dala od światła i kuchennej pary. Suszona bazylia pachnie wyraźnie słabiej niż świeża i traci zapach szybciej niż tymianek właściwy, więc najlepiej zużyć ją w ciągu kilku miesięcy, najpóźniej przed nowym zbiorem. Do kuchni lepszą metodą bywa zamrożenie posiekanych liści w kostkach lodu z odrobiną oliwy albo przerobienie ich na pesto. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.
Uprawa
Bazylia potrzebuje ciepła, pełnego słońca i żyznej, przepuszczalnej, stale lekko wilgotnej ziemi. Nasiona wysiewa się w domu od końca marca do kwietnia, płytko, prawie ich nie przykrywając. Do gruntu albo na balkon rozsadę wystawia się dopiero po połowie maja, gdy minie ryzyko przymrozków, a noce są ciepłe. Terminy siewu dla ziół balkonowych zebrano na stronie kiedy siać zioła.
Rośliny sadzi się co 20–25 cm, a w donicy wybiera się pojemnik z otworem odpływowym. Bazylia nie lubi ani przesuszenia, ani mokrej ziemi: w zalanej donicy gniją korzenie, a podlewanie liści wieczorem sprzyja chorobom grzybowym. Lepiej podlewać rano, do ziemi. Bazylia ze sklepu rośnie w jednej doniczce w dziesiątkach siewek, dlatego warto ją rozdzielić i posadzić w kilku większych pojemnikach.
Przeciwwskazania, ciąża i dzieci
Olejek eteryczny bazylii zawiera estragol, a w niektórych odmianach jest to jego główny składnik. Komitet HMPC w stanowisku dotyczącym leków roślinnych zawierających estragol zaleca, żeby narażenie na tę substancję u małych dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią było jak najmniejsze. Stanowisko dotyczy produktów leczniczych, a nie zwykłych ilości przyprawy w jedzeniu.
Ponieważ nie ma unijnej monografii, bezpieczeństwo regularnego picia naparów z bazylii w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci nie zostało ustalone. W tych sytuacjach nie stosuje się jej leczniczo bez zgody lekarza. Olejku bazyliowego nie przyjmuje się doustnie. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.
Opublikowano: Aktualizacja: 5 min czytania
Źródła
Bazylia pospolita: pytania i odpowiedzi
Czy bazylię można pić w ciąży?
Bazylia jako przyprawa do potraw jest powszechnie jedzona. Nie ma jednak unijnej monografii HMPC dla bazylii, a jej olejek zawiera estragol, którego narażenie u kobiet w ciąży, karmiących i małych dzieci HMPC zaleca ograniczać. Dlatego w ciąży nie pije się regularnie naparów z bazylii i nie stosuje olejku bez zgody lekarza.
Dlaczego bazylia czernieje przy suszeniu?
Najczęściej dlatego, że liście były wilgotne albo schły zbyt wolno w chłodnym, dusznym miejscu. Pomaga zbiór w suchy dzień, rezygnacja z mycia przed suszeniem i rozłożenie liści jedną warstwą w ciepłym przewiewie. Zbyt wysoka temperatura też szkodzi, bo liście brązowieją i tracą zapach.
Jak zbierać bazylię, żeby nie zakwitła?
Zrywa się szczyty pędów tuż nad parą liści, zamiast obrywać pojedyncze dolne liście. Z kątów pozostawionych liści wyrastają dwa nowe pędy, więc roślina się krzewi. Pąki kwiatowe uszczykuje się od razu, gdy się pojawią, bo po zakwitnięciu liście drobnieją i robią się bardziej ostre.
Czy bazylię z doniczki ze sklepu da się uprawiać dalej?
Tak, ale w takiej doniczce rośnie zwykle kilkadziesiąt siewek naraz, które konkurują o wodę i światło. Najlepiej podzielić bryłę na trzy, cztery części i posadzić je osobno do większych donic z żyzną ziemią. Wtedy rośliny wzmacniają się i dają zbiory przez kilka tygodni.
Kiedy zbierać bazylię pospolitą?
Bazylię pospolitą zbiera się zwykle od czerwca do września, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Dokładny termin zależy od regionu i pogody w danym roku.
Jak suszyć bazylię pospolitą?
Suche, nieumyte liście oberwane z łodyg rozkłada się jedną warstwą na sicie w ciepłym, przewiewnym i zacienionym miejscu albo w suszarce w temperaturze nie wyższej niż około 35°C. Suszy się szybko, bo wilgotne liście czernieją. Susz jest gotowy, gdy liście kruszą się w palcach.
Jak zaparzyć bazylię pospolitą?
Łyżeczkę suszonych liści albo kilka świeżych zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 5–10 minut.
Jaką część bazylii pospolitej się zbiera?
Zbiera się: liście i szczyty pędów. Surowiec suszy się w cieniu i przewiewie, a potem przechowuje w szczelnym, ciemnym słoju.
Jaka jest łacińska nazwa bazylii pospolitej?
Łacińska nazwa gatunku to Ocimum basilicum. To roślina jednoroczna z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Nazwa łacińska pozwala uniknąć pomyłek z podobnymi gatunkami.
Czy bazylię pospolitą można stosować bez konsultacji?
Opisy w katalogu mają charakter informacyjny i nie są poradą medyczną. Zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami — przed stosowaniem, zwłaszcza w ciąży, u dzieci lub przy przyjmowaniu leków, skonsultuj się z lekarzem albo farmaceutą.
Uwaga: treści mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza, farmaceuty ani wykwalifikowanego zielarza. Zanim zaparzysz nowy gatunek, przeczytaj bezpieczne stosowanie ziół.
