Tablica 35 · selerowate
Lubczyk ogrodowy
Levisticum officinale
Inne nazwy: ziele maggi
Lubczyk ogrodowy to okazała bylina o zapachu przyprawy do zup; w kuchni używa się liści, a w zielarstwie korzenia kopanego jesienią.
Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale) to okazała bylina z rodziny selerowatych o ciemnozielonych, błyszczących liściach i silnym zapachu, który każdy zna z płynnej przyprawy do zup, dlatego potocznie nazywa się go zielem maggi. W Polsce nie rośnie dziko, ale od wieków sadzi się go w ogrodach wiejskich, przy domach i na działkach, gdzie potrafi przetrwać kilkanaście lat w jednym miejscu. W zielarstwie surowcem jest korzeń, kopany jesienią, a w kuchni używa się świeżych i suszonych liści od maja do września.
Jak rozpoznać lubczyk ogrodowy
Dorosła kępa ma 1–2 m wysokości. Łodygi są grube, nagie, puste w środku i w górze rozgałęzione. Liście są duże, dwu- lub trzykrotnie pierzaste, z odcinkami klinowatymi u nasady i grubo ząbkowanymi na szczycie, błyszczące jak u selera. Dolne liście mają długie ogonki z pochwami obejmującymi łodygę.
W lipcu i sierpniu na szczytach pędów pojawiają się złożone baldachy drobnych, żółtozielonych kwiatów, a po nich płaskie, oskrzydlone, brunatne owoce. Korzeń jest gruby, palowy, rozgałęziony, na zewnątrz szarobrunatny, w środku jasny. Najpewniejsza cecha to zapach: roztarty liść, łodyga i korzeń pachną intensywnie, ciepło i przyprawowo, jak kostka rosołowa.
Właściwości i zastosowanie
W tradycji i według unijnej monografii korzeń lubczyku stosuje się, by zwiększyć ilość wydalanego moczu i przepłukać drogi moczowe przy drobnych dolegliwościach. Monografia HMPC przy EMA nadaje korzeniowi status tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego, stosowanego wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania, jako uzupełnienie przy drobnych dolegliwościach dróg moczowych. Monografia ogranicza stosowanie do 2–4 tygodni, a gdy objawy się utrzymują, trzeba zgłosić się do lekarza. Ten sam kierunek tradycyjnego stosowania mają liść brzozy brodawkowatej i ziele nawłoci pospolitej.
Dawniej lubczyk był też ziołem obrzędowym. Ludowa tradycja wiązała jego nazwę z „lubością”, a w dawnych zwyczajach dziewczęta wkładały liście do kąpieli lub wplatały w wianki, wierząc, że zjednają sobie miłość. W kuchni to przede wszystkim przyprawa do rosołu, zup, sosów i potraw z kaszy. Informacje na tej stronie nie są poradą medyczną.
Herbata z lubczyku
Do herbaty leczniczej używa się suszonego korzenia, nie liści: łyżeczkę rozdrobnionego korzenia zalewa się szklanką wrzątku, parzy pod przykryciem 10–15 minut i przecedza. Pije się ją w ciągu dnia, w kuracji trwającej najwyżej kilka tygodni, pamiętając o odpowiedniej ilości płynów. Przy gorączce, bólu przy oddawaniu moczu albo krwi w moczu zamiast herbaty potrzebny jest lekarz.
Z czym można pomylić lubczyk ogrodowy
W ogrodzie lubczyk trudno pomylić z czymkolwiek, bo zapach rozstrzyga sprawę. Problem pojawia się wtedy, gdy ktoś szuka „dzikiego lubczyku” w terenie. Rodzina selerowatych obejmuje kilka najgroźniejszych roślin trujących w Polsce.
- Szalej jadowity (Cicuta virosa). Rośnie nad wodami i w szuwarach, ma białe kwiaty i komorowo podzielone, puste kłącze. Wszystkie części są śmiertelnie trujące.
- Szczwół plamisty (Conium maculatum). Ma łodygę z czerwonobrunatnymi plamami, białe kwiaty i nieprzyjemny, mysi zapach. Silnie trujący.
- Barszcz Sosnowskiego i barszcz Mantegazziego. Ogromne rośliny o białych baldachach, których sok w połączeniu ze słońcem wywołuje ciężkie oparzenia skóry.
- Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica). Też aromatyczny i okazały, ale ma zielonkawobiałe, kuliste baldachy i inny, piżmowo-korzenny zapach. Nie jest trujący, lecz to inny surowiec.
Lubczyk ma żółtozielone kwiaty i bardzo charakterystyczny zapach przyprawy do zup. Zasada jest prosta: lubczyk zbiera się tylko z własnej lub znanej grządki, a dzikich selerowatych z łąk i brzegów wód nie zbiera się wcale.
Kiedy i jak zbierać lubczyk ogrodowy
Liście do kuchni zrywa się od maja do września, najlepiej młode, przed kwitnieniem, bo później twardnieją i robią się gorzkawe. Ścięcie całej kępy na wysokości kilkunastu centymetrów w czerwcu pobudza ją do wypuszczenia nowych, delikatnych liści.
Korzeń kopie się jesienią, we wrześniu i październiku, gdy część nadziemna zaczyna zasychać. Nadaje się korzeń z roślin co najmniej dwu-, trzyletnich. Kępę podkopuje się szpadlem lub widłami, otrząsa z ziemi i odcina część korzeni. Fragment z pąkami odnowienia można od razu posadzić z powrotem, a resztę przeznaczyć do suszenia. Lubczyk nie jest gatunkiem chronionym.
Suszenie i przechowywanie
Korzeń szoruje się szczotką pod bieżącą wodą, grube części kroi wzdłuż na paski lub plastry i suszy w przewiewnym, ciepłym miejscu albo w suszarce w temperaturze do około 35°C. Wyższa temperatura przyspiesza ulatnianie olejku eterycznego. Korzeń jest gotowy, gdy łamie się z trzaskiem, a nie wygina. Przechowuje się go w szczelnym słoju, bo łatwo wciąga wilgoć, i zużywa w ciągu roku.
Liście suszy się w cienkich pęczkach w cieniu albo na sicie. Szybko tracą zielony kolor na słońcu. Dla kuchni dobrym sposobem jest też mrożenie posiekanych liści. Ogólne zasady opisuje artykuł Jak suszyć zioła.
Uprawa
Lubczyk potrzebuje miejsca: jedna kępa zajmuje około metra kwadratowego, a w domowym ogrodzie zwykle w zupełności wystarcza jedna roślina. Lubi glebę żyzną, głęboką, próchniczną i stale umiarkowanie wilgotną, w słońcu lub półcieniu. Na suchym piasku rośnie słabo.
Rozmnaża się go z nasion wysiewanych wiosną do rozsady albo jesienią do gruntu oraz przez podział starszej kępy wiosną. Kępa zimuje bez okrycia. Co roku wiosną warto podsypać ją kompostem. Ze względu na wysokość lubczyk sadzi się na skraju grządki ziołowej lub przy płocie, żeby nie zacieniał niższych ziół, takich jak tymianek właściwy czy szałwia lekarska.
Przeciwwskazania, ciąża i dzieci
Według monografii korzenia lubczyku nie stosuje się przy uczuleniu na lubczyk, inne rośliny selerowate, na przykład seler, marchew czy koper, albo na anetol. Działań niepożądanych monografia nie wymienia, interakcji z lekami również. Gorączka, ból przy oddawaniu moczu, skurcze lub krew w moczu wymagają kontaktu z lekarzem.
Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, dlatego leczniczego naparu z korzenia w tym czasie się nie zaleca. Monografia odradza go także dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat. Liście używane jako przyprawa w zwykłych ilościach nie są przedmiotem tej oceny. Więcej ogólnych zasad: Bezpieczne stosowanie ziół.
Opublikowano: Aktualizacja: 5 min czytania
Źródła
Lubczyk ogrodowy: pytania i odpowiedzi
Czy lubczyk można pić w ciąży?
Lubczyk jako przyprawa, czyli kilka liści do zupy, to zwykły składnik kuchni. Inaczej jest z naparem z korzenia stosowanym leczniczo: monografia HMPC stwierdza, że jego bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, więc z braku danych nie jest zalecany. O stosowaniu lubczyku jako środka na dolegliwości w ciąży decyduje lekarz.
Czym różni się lubczyk od selera?
Oba należą do selerowatych i pachną podobnie, ale lubczyk to wieloletnia bylina dorastająca do 2 metrów, z grubymi, pustymi łodygami i błyszczącymi liśćmi. Seler jest rośliną dwuletnią, uprawianą dla korzenia lub ogonków, i jest dużo niższy. Zapach lubczyku jest ostrzejszy, przypomina płynną przyprawę do zup, dlatego mówi się na niego „ziele maggi”.
Kiedy kopać korzeń lubczyku?
Korzeń wykopuje się jesienią, we wrześniu i październiku, z roślin co najmniej dwu-, trzyletnich, gdy liście zaczynają zasychać. Wtedy korzeń jest gruby i najbardziej aromatyczny. Z dużej kępy można odciąć część korzenia, a resztę z pąkami odnowienia posadzić z powrotem.
Czy lubczyk można dawać dzieciom?
Jako przyprawę w potrawach tak, w zwykłych kuchennych ilościach. Natomiast napar z korzenia stosowany leczniczo monografia HMPC odradza dzieciom i młodzieży poniżej 18 lat, bo objawy ze strony dróg moczowych w tym wieku wymagają porady lekarza.
Kiedy zbierać lubczyk ogrodowy?
Lubczyk ogrodowy zbiera się zwykle od września do października, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Dokładny termin zależy od regionu i pogody w danym roku.
Jak suszyć lubczyk ogrodowy?
Umyty korzeń kroi się wzdłuż na paski i suszy w przewiewie albo w suszarce w temperaturze do około 35°C. Liście do kuchni suszy się w cieniu, w cienkich pęczkach lub na sicie.
Jak zaparzyć lubczyk ogrodowy?
Łyżeczkę rozdrobnionego suszonego korzenia zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem 10–15 minut, potem przecedza.
Jaką część lubczyku ogrodowego się zbiera?
Zbiera się: korzeń (w kuchni liście). Surowiec suszy się w cieniu i przewiewie, a potem przechowuje w szczelnym, ciemnym słoju.
Jaka jest łacińska nazwa lubczyku ogrodowego?
Łacińska nazwa gatunku to Levisticum officinale. To bylina z rodziny selerowatych (Apiaceae). Nazwa łacińska pozwala uniknąć pomyłek z podobnymi gatunkami.
Czy lubczyk ogrodowy można stosować bez konsultacji?
Opisy w katalogu mają charakter informacyjny i nie są poradą medyczną. Zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami — przed stosowaniem, zwłaszcza w ciąży, u dzieci lub przy przyjmowaniu leków, skonsultuj się z lekarzem albo farmaceutą.
Uwaga: treści mają charakter informacyjny i nie zastępują porady lekarza, farmaceuty ani wykwalifikowanego zielarza. Zanim zaparzysz nowy gatunek, przeczytaj bezpieczne stosowanie ziół.
